Das Rheingold – Wagner

Een muzikale analyse
complete partituur in woorden
uitgave in ringband

Kosten: € 45,- + € 7,- (verzendkosten) = € 52,-

De handleiding tot de partituur in woorden geldt voor alle muzikale analyses, is zeer aan te raden
en kan aan de bestelling worden toegevoegd. Kosten:  € 10,-

Bestel Das Rheingold

Bestel

Wagners 7 grote muziekdrama’s – De mythe der mensheid

Wagners 7 grote muziekdrama’s beschrijven de gehele bewustzijnsontwikkeling van de mens.
Die begon in een ver verleden met de vorming van ons zelfbewustzijn, het smeden van onze ‘ring’, ons Ego: de tetralogie Der Ring des Nibelungen (1-4). Het hoogste ideaal in het leven van de voor-christelijke mens is de ontwikkeling van dit Ego tot heldendom.
In Tristan und Isolde (5) moet de grootste held van deze ‘ego-vorming’ – Tristan – ontdekken, dat de liefde een kracht is, die nog groter is dan zijn heldendom. De liefde breekt de geslotenheid van het ego – van de ‘ring’ – open. Van de christelijke boodschap is nog geen sprake, maar de essentie ervan is geboren.
Die ervaring maakt de mens rijp voor de boodschap van Johannes de Doper, de wegbereider van de Christus, het centrale thema in Die Meistersinger (6). Johannes leerde hoe wij ons sterk geworden ego moeten inzetten voor een groter ideaal, dat het ego en de individuele liefde overstijgt. De ring moet worden opengebroken voor de gemeenschap. Een ‘gesloten’ egocentrische levenshouding moet tot altruïsme geraken. De inspiratie, die tot op heden nog alleen de kunstenaar kenmerkt, is daarbij onontbeerlijk. Daarom is het wezen der kunsten het tweede thema in dit werk. De kunsten worden de inspiratiebron voor mens en maatschappij.
Eerst dan zullen we met Wagners Parsifal (7) de christelijke liefde volkomen in praktijk kunnen brengen. Met de dramatisering van alle uiterlijke, maar vooral van alle innerlijke strijd, die de mens moet leveren om een ware Meester in het leven te worden, sluit Wagner zijn œuvre af. Wat met een ‘ring van duisternis’ begon is tot een ‘ring van licht’ geworden.

Der Ring des Nibelungen

Dit reusachtige en unieke werk bestaat uit vier afzonderlijke muziekdrama’s: Das Rheingold (Vorabend) (1869), Die Walküre (erster Tag)( 1870), Siegfried (zweiter Tag) (1876) en Götterdämmerung (dritter Tag) (1876).
Het verhaalt van de vorming en de eerste fasen van bewustzijn van de mensheid in een ver verleden.

Das Rheingold – Vorabend

In Das Rheingold zien we onze aarde nog niet in de huidige staat. Nevels golven over een nog grillige aardkorst. De idee van een rivier als de Rijn is weliswaar reeds in de geestelijke wereld van de goden te vinden, maar op aarde zijn de nevels nog geenszins tot rivieren gecondenseerd. Deze nevelige wereld heet Nibelheim. Pas in de Götterdämmerung is er sprake van de Rijn als een werkelijke rivier.

Ook is er nog geen sprake van een mensheid zoals wij die nu kennen.
Sommige menselijke wezens komen door het gevoel, dat grote machten – goden – de wereld regeren, tot een eerste vaag bewustzijn. De beleving van de grootsheid van deze godenschaar – de Azen onder leiding van Wotan – vervult hen zo, dat zij fysiek tot reuzen worden. En zij bouwen voor hun goden in de geest – in het element lucht – het Walhalla, een geestelijk oriëntatiepunt om hun godsbeleving te bevestigen.
Andere menselijke wezens beginnen de krachten in zichzelf te ervaren. Zij komen daardoor tot een eerste vaag zelfbewustzijn.
In de nevels, in het waterige element, het symbool van het onderbewuste, ligt – gelijk een embryo in het vruchtwater – het ‘goud’ van het scheppende vermogen en het bewustzijn in de natuur verborgen: het Rijngoud. Uit dat goud smeedt deze tweede groep menselijke wezens zijn ring, symbool van de eigen, kleine afgesloten wereld van hun ontwakende zelfbewustzijn, waarin zij zichzelf als het middelpunt beginnen te ervaren. Deze in de nevels levende mensen, de Nibelungen, raken vervuld van de ontdekte krachten in hun eigen kleine wereld en worden tot fysieke dwergen.
Aan deze Ring van de Nibelung dankt de gehele tetralogie zijn naam: Der Ring des Nibelungen.

Zo ontstaat er de polariteit reuzen-dwergen binnen de ontwakende mensheid, ieder met zijn eigen geestelijke gezag en oriëntatiepunt of machtscentrum. Deze differentiëring doet de oorspronkelijke ‘paradijselijke’ eenheid uiteenvallen. Het ‘bouwen’ van het Walhalla en ‘smeden’ van de Ring moet ‘betaald’ worden. De liefde, die voorheen de eenheid waarborgde, moet worden geofferd.
Er ontstaat een wisselwerking tussen Goden, reuzen en dwergen, een krachtenspel, waarin liefdeloos naar macht en zelfrealisatie wordt gestreefd.
De confrontaties leiden tenslotte tot een situatie, waarin zowel de reuzen als de dwergen hun daadkracht verliezen. Vanuit deze impasse komt de impuls voor een nieuw mensenras, dat zowel op de goden gericht is als zelfbewustzijn gaat tonen. Daarmee wordt de vooravond afgesloten en zijn we gereed om de drie eerste ‘dagen’ van de zelfbewustzijnsontwikkeling van de mensheid in te gaan. De invloed van de goden onder leiding van de oppergod Wotan is aanvankelijk groot, maar neemt af naarmate het zelfbewustzijn in de mensen groeit.

Die Walküre – erster Tag

We worden geconfronteerd met het half-goddelijke heldengeslacht der Wälsungen, te vergelijken met de halfgoden bij de oude Grieken.
Enerzijds staan zij nog in een directe relatie met de goden, zij het veel vrijer dan de in decadentie vervallen reuzen. De goden bepalen nog in hoge mate hun lot. Maar het verzelfstandigingsproces vanuit de dwergen-wereld heeft hen ook beroerd. Ze tonen een groot zelfbewustzijn.
Deze halfgoden ontvangen van de oppergod Wotan het onderscheidingsvermogen, waarvoor het zwaard Notung het symbool is. Onderscheidingsvermogen betekent een enorme stap vooruit in de bewustzijnsontwikkeling der mensheid. Dit vermogen valt de mens ten deel vanaf het moment, waarop hij tot zelfreflectie in staat geraakt. De geliefde biedt ons een spiegel van het eigen innerlijk. De Wälsungen-tweeling Siegmund en Sieglinde worden een liefdespaar. Zij bieden elkaar de spiegeling van het eigen verborgen innerlijke wezen. De liefde verbindt de uit een eenheid geboren twee-ling weer. Dit alles vindt plaats in het licht van de maan, symbool voor het onderbewustzijn. (Eerst in de tweede dag zal de liefde in het licht van de zon, in het dagbewustzijn ervaren kunnen worden.) Door het ontwakende onderscheidingsvermogen – het bezit van het zwaard Nothung – komt de mens tot een verhoogde zelfstandigheid en tot de ontdekking van de menselijke liefde.

De in de ‘vooravond’ (Das Rheingold) geofferde liefde moet hervonden worden. In de ‘eerste dag’ toont ze haar ‘eerste gezicht’ op menselijk niveau. De godenwereld kent de menselijke liefde niet en wordt overrompeld door de kracht ervan. De menselijke liefde trotseert de wil der goden. Hun absolute macht wordt gebroken. Heldendom stevent af op een mix van menselijk zelfbewustzijn, gesterkt door liefde en goddelijke kwaliteiten. Het zwaard van de mens breekt weliswaar nog op de speer – symbool van Wotans goddelijke macht – maar de oppergod ziet zich wel gedwongen zijn ‘wil’, verpersoonlijkt in zijn lievelingsdochter de Walküre Brünnhilde, los te laten en binnen het bereik der mensen te brengen. Naar haar verwijst de titel van deze eerste dag Die Walküre.

Siegfried – zweiter Tag

Gedurende de ‘tweede dag’ zien we de vrije natuurmens Siegfried – het kind van het liefdespaar uit de ‘eerste dag’ – zich losmaken van de krachten uit het verleden. Hij smeedt uit de stukken van het zwaard van zijn vader zijn eigen zwaard, zijn eigen gedachtenwereld, onderscheidingsvermogen en levenswandel. En nu zal de goddelijke speer op het menselijke zwaard stuk breken. De menselijke weg naar zelfstandigheid bereikt een climax als Siegfried – zij het volstrekt onwetend – Wotans speer verbrijzelt. Vanaf dat moment is de directe band tussen goden en mensen verbroken. De goden verdwijnen uit de belevingswereld der mensen, zij geraken in de ‘godenschemering (Götterdmmerung). Maar bij het verbreken van de directe verbinding tussen goden en mensen in macro-kosmische zin, wordt er op hetzelfde moment in micro-kosmische zin een nieuwe band geslagen: Siegfried verbindt zich met de godendochter Brünnhilde: het ‘tweede gezicht’ van de liefde.

Die Götterdämmerung – dritter Tag

Gedurende de ‘derde dag’ zien we Siegfried zijn weg vervolgen. We zijn in een luisterrijke cultuur van ‘gewone’ helden aan de Rijn terecht gekomen, waarmee de vele grote culturen die zich vroeger rond de grote rivieren vormden, zijn te vergelijken.
De Zondvloed heeft veel herinneringen uit vroeger tijden uit het dagbewustzijn gewist en in het onderbewustzijn – waar het water symbool voor staat – opgenomen. Zo is ook Siegfried zijn oorsprong en verleden vergeten. Zijn verbinding met de godendochter Brünnhilde is in zijn onderbewustzijn verzonken. Een wereldser ‘derde gezicht’ van de liefde in de gedaante van de fysiek beeldschone Gutrune doet hem onbewust zijn goddelijke bruid verloochenen.
Koudbloedige machtslust verpersoonlijkt door de zwarte magier Hagen maakt uiteindelijk een einde aan Siegfrieds bestaan. Het centrum van de voor-christelijke helden-idealen – het Walhalla – gaat met zijn hoogste representanten Siegfried en Brünnhilde in vlammen op. Slechts uit de as van deze levenservaring der mensheid uit lang vervlogen tijden kan de nieuwe levensfase herrijzen. De tetralogie eindigt met de hoopvolle klanken van de moederliefde, die het ego overstijgt, van het Liebeserlösung-motief: we zijn voorbereid op Wagners
Tristan und Isolde en een verdere verdieping van de liefdeservaring.

De actualiteit van het verhaal

Hoe meer we willen begrijpen waar de mensheid naar toe moet groeien, hoe meer we moeten terugblikken in zijn verleden. Een ‘gouden koord’ verbindt verleden, heden en toekomst. Wie bewust en zinvol aan de toekomst wil bouwen zal het heden als gevolg van het verleden moeten leren verstaan. We moeten ons eerst bewust worden waaruit we zijn ontstaan, wat we onderweg hebben ‘verloren’ en ‘gewonnen’ en waardoor en waarom dat gebeurde. Eerst dan kunnen we begrijpen wie we thans zijn. En alleen vanuit die wetenschap kunnen we verantwoord onze weg naar de toekomst bouwen. Daarin ligt de actuele betekenis van deze blik in het verre verleden. Dit onbetwistbare document over de mythe der mensheid biedt zeer vele extrapolaties naar de tijd die gaat komen.