Tristan und Isolde – Wagner

Een muzikale analyse
complete partituur in woorden
uitgave in ringband

Kosten: € 45,- + € 7,- (verzendkosten) = € 52,-

De handleiding tot de partituur in woorden geldt voor alle muzikale analyses, is zeer aan te raden
en kan aan de bestelling worden toegevoegd. Kosten:  € 10,-

Bestel Tristan und Isolde

Bestel

Inleiding

Wagners 7 grote muziekdrama’s – De mythe der mensheid

Wagners 7 grote muziekdrama’s beschrijven de gehele bewustzijnsontwikkeling van de mens.
Die begon in een ver verleden met de vorming van ons zelfbewustzijn, het smeden van onze ‘ring’, ons Ego: de tetralogie Der Ring des Nibelungen (1-4). Het hoogste ideaal in het leven van de voor-christelijke mens is de ontwikkeling van dit Ego tot heldendom.
In Tristan und Isolde (5) moet de grootste held van deze ‘ego-vorming’ – Tristan – ontdekken, dat de liefde een kracht is, die nog groter is dan zijn heldendom. De liefde breekt de geslotenheid van het ego – van de ‘ring’ – open. Van de christelijke boodschap is nog geen sprake, maar de essentie ervan is geboren.
Die ervaring maakt de mens rijp voor de boodschap van Johannes de Doper, de wegbereider van de Christus, het centrale thema in Die Meistersinger (6). Johannes leerde hoe wij ons sterk geworden ego moeten inzetten voor een groter ideaal, dat het ego en de individuele liefde overstijgt. De ring moet worden opengebroken voor de gemeenschap. Een ‘gesloten’ egocentrische levenshouding moet tot altruïsme geraken. De inspiratie, die tot op heden nog alleen de kunstenaar kenmerkt, is daarbij onontbeerlijk. Daarom is het wezen der kunsten het tweede thema in dit werk. De kunsten worden de inspiratiebron voor mens en maatschappij.
Eerst dan zullen we met Wagners Parsifal (7) de christelijke liefde volkomen in praktijk kunnen brengen. Met de dramatisering van alle uiterlijke, maar vooral van alle innerlijke strijd, die de mens moet leveren om een ware Meester in het leven te worden, sluit Wagner zijn œuvre af. Wat met een ‘ring van duisternis’ begon is tot een ‘ring van licht’ geworden.

Tristan und Isolde

In zijn pogingen zijn ‘ring’, zijn zelfbewustzijn inhoud te geven vormt de mens zich idealen en ontwikkelt hij heldendom om deze idealen in de praktijk te brengen. Maar al de idealen achter dit heldendom zijn verstandelijk, dogmatisch gevormd. In Tristan und Isolde culmineert dit heldendom in Tristan, de absolute held en dienaar van koning Marke, de koning van het verstand. Met het smeden van de ring, van het heldendom is de samenhang verbroken, is de liefde in de verdrukking gekomen. Die liefde moet weer terug keren in het leven der mensen. Tristan moet ontdekken, dat er een kracht is groter dan zijn heldendom: de liefde.
Koning Marke is oud, ongehuwd en kinderloos. De heldencultuur loopt ten einde, mist de vrouwelijke bezieling en heeft geen natuurlijk vervolg. Markes beste dienaar Tristan wil deze heldencultuur nieuw leven inblazen. Daar wil hij het kostbaarste, dat hij in het leven heeft leren kennen, voor inzetten. Tristan werft voor zijn koning de in zijn ogen meest verheven vrouw, Isolde. Door zijn liefdesgevoelens voor haar te verdrukken en Isolde te offeren voor de hoogste glorie van een verstandelijk geconcipieerd ideaal gaat hij één stap te ver : hij bedriegt zijn hart en de liefde. Wie meent, dat zijn rationele krachten zelfs de liefde kunnen weerstaan, komt echter bedrogen uit.

Wanneer de absolute consequentie van eer en trouw hem dwingt de doodsdrank te drinken, die Isolde hem uit wraak reikt, breekt aan de poort van de dood, waar de maatschappelijke formules voor eer en heldendom hun betekenis verliezen, de liefdeskracht door. De doodsdrank wordt tot liefdesdrank.

Een legende ontstaat altijd daar, waar een voorhoede van een bepaalde cultuur voorvoelt, welke ontwikkelingen voor de deur staan. Zo is ook de legende van Tristan en Isolde primair verbonden met een bepaalde fase uit de bewustzijnsontwikkeling der mensheid. De legende beschrijft hoe in het verleden voor het eerst twee mensen de werkelijk persoonlijke liefde ervoeren in een maatschappij, die nog lang niet zo ver was, waarin heldendom nog het hoogste goed was. Daarom kunnen Tristan en Isolde hun nu niet meer te stuiten liefde nog alleen in de nacht, in het geheim met alle daarmee verbonden emoties beleven. Tenslotte blijkt in die heldencultuur de dood voor hen de enige poort naar nieuw bevrijdend leven te zijn. Maar wanneer wordt het de mens toegestaan vrijwillig zijn leven te beëindigen? Tristan en Isolde tonen aan het einde van de 1e en 2e acte volkomen doodsbereidheid, maar het is hen niet gegeven te mogen sterven. Eerst aan het einde van de 3e acte mag Tristan sterven en volgt Isolde hem in haar mysterieuze ‘Liebestod’. Mystieke christelijke gedachten liggen verscholen in hun beider sterven en leggen verbindingen met het Christus-offer op Golgotha. Aan gene zijde van de poort van de dood blijkt een wereld, waar de verstandscultuur van koning Marke geen begrip voor heeft.

De actualiteit van het verhaal

Wat Tristan en Isolde volgens de legende als eerste mensen beleefden, is nog steeds actueel. Want ook al zijn velen zich thans – door de ervaringen van latere generaties – bewust van de macht van de liefde en van de betrekkelijkheid van heldendom, toch zien we overal nog steeds dogma’s omtrent eer en carrière de liefde blokkeren.
Vragen over de oorzaak van het lijden, over het verlangen naar verlossing van dat lijden en naar geluk zijn eveneens nog steeds zeer actueel en de moeite waard om met Wagner te overdenken.
De vraag of wij het recht hebben ons leven te beëindigen is de actuele thematiek van de euthanasie. Daarbij is de vraag of, en zo ja wat voor een bestaan er na de fysieke dood intreedt, van essentieel belang.
Treffend is ook de wijze, waarop dit werk – zij het onderhuids – het thema van de vrije wil aansnijdt.
In symbolische verhalen doen dienaren per definitie wat hun meester of meesteres opdraagt. Maar niet in dit verhaal. In strijd met Isoldes opdracht schenkt haar dienares niet de doodsdrank, maar de liefdesdrank, waardoor de wens van het liefdespaar te sterven niet wordt uitgevoerd. In de tweede akte gebeurt hetzelfde. Tristans dienaar redt het leven van zijn heer, terwijl hij weer samen met Isolde hoopte te sterven. Er moet dus een gezag, dat aan dat van de geliefden te boven gaat, in het spel zijn. Pas als in de derde akte de boodschap van de liefde tot koning Marke is doorgedrongen, is hun levensopdracht vervuld en mag hun aardse leven eindigen.

Wagner bereikt met zijn dichtwerk en zijn compositie in menig opzicht uiterste grenzen: De gedachten over de liefde reiken tot het ultieme, de compositie reikt tot de grenzen van het tonale systeem. Zo ook de uitwerking op het publiek, dat sinds de wereldpremière telkens door dit superieure liefdesdrama magisch gegrepen wordt in zijn gedachten omtrent de hoogste levensvragen en zijn emoties omtrent de hoogste kracht in ons leven: de liefde.